हातकणंगले दुष्काळग्रस्त यादीत का नाही? कारण व अपडेट 2026

Summarize this blog post with: ChatGPT | Perplexity | Claude | Grok

तुम्ही हातकणंगले तालुक्यातले शेतकरी असाल, किंवा या भागातल्या शेतीच्या बातम्या फॉलो करत असाल, तर तुम्हाला आधीच माहीत असेल की यंदाचा खरीप हंगाम फारसा दयाळू नव्हता. पण राज्य सरकारने २६ सप्टेंबर २०२६ रोजी जाहीर केलेल्या दुष्काळग्रस्त तालुक्यांच्या यादीत हातकणंगलेचं नाव नसल्यामुळे इथल्या शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र नाराजी पसरली आहे. या लेखात आपण बघणार आहोत — हातकणंगले यादीबाहेर का राहिलं, सरकारचं यावर काय म्हणणं आहे, आणि कोल्हापूर जिल्ह्यातल्या इतर तालुक्यांची नेमकी काय स्थिती आहे.

Key Takeaways

• राज्य सरकारने ३५८ पैकी २६५ तालुक्यांत ‘ट्रिगर-१’ निकषानुसार दुष्काळ जाहीर केला असून हातकणंगले या यादीत नाही.
• हातकणंगले तालुका कृषी विभागाच्या मते तालुक्यात सरासरीच्या ८० टक्के पाऊस झाला असून सलग २१ दिवसांचा पावसाचा खंड पडलेला नाही, त्यामुळे निकष पूर्ण होत नाहीत.
• शेतकऱ्यांचं म्हणणं आहे की पाऊस भौगोलिकदृष्ट्या असमान होता — काही गावांत मोठा खंड पडून सोयाबीन व भुईमूग पिकं करपली.
• कोल्हापूर जिल्ह्यातील करवीर, शाहूवाडी, कागल, हातकणंगले, शिरोळ आणि गडहिंग्लज हे सहा तालुके यादीबाहेर आहेत, तर राधानगरी, भुदरगड, पन्हाळा, आजरा, गगनबावडा आणि चंदगड यांचा समावेश झाला आहे.
• राज्यभरात ९३ तालुके सध्या दुष्काळी यादीबाहेर असून महसूल मंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी हा निर्णय ‘प्राथमिक’ असल्याचं आणि पुढील टप्प्यात अधिक तालुक्यांचा समावेश होऊ शकतो असं स्पष्ट केलं आहे.
• दुष्काळ जाहीर झालेल्या तालुक्यांना जमीन महसूल सूट, पीक कर्ज पुनर्गठन, वीज बिल सवलत यांसह एकूण १२ प्रकारच्या सवलती मिळणार आहेत — ज्या हातकणंगलेला सध्या मिळणार नाहीत.

दुष्काळग्रस्त यादी आणि ‘ट्रिगर-१’ म्हणजे नेमकं काय?

दुष्काळग्रस्त यादी म्हणजे राज्य सरकारने दुष्काळ व्यवस्थापन संहिता २०१६ नुसार ठरवलेल्या निकषांच्या आधारे ज्या तालुक्यांत अधिकृतपणे दुष्काळी परिस्थिती जाहीर केली आहे, त्या तालुक्यांची यादी. यात समावेश झालेल्या तालुक्यांना शासनाकडून विशेष सवलती आणि मदत उपाययोजना मिळतात.

‘ट्रिगर-१’ हा या मूल्यांकन पद्धतीचा पहिला टप्पा आहे. पावसाची तूट, पिकांची सद्यस्थिती आणि इतर हवामान निकष एकत्र आणून कृषी आयुक्तांचा अहवाल तयार केला जातो, आणि त्या आधारावर कोणत्या तालुक्यात ट्रिगर-१ लागू होतो हे ठरतं. या निकषानुसार राज्यातील ३५८ पैकी २६५ तालुक्यांमध्ये यंदा दुष्काळ जाहीर करण्यात आला आहे.

सरकारनामाच्या वृत्तानुसार, उर्वरित ९३ तालुके सध्या या यादीबाहेर आहेत आणि त्यांना यादीत समाविष्ट तालुक्यांना मिळणाऱ्या सवलतींचा लाभ मिळणार नाही.

हातकणंगले यादीत का नाही? सरकार आणि शेतकरी यांचं परस्परविरोधी म्हणणं

हातकणंगले यादीत नसण्याचं मुख्य कारण म्हणजे तालुका कृषी विभागाच्या मंडळनिहाय निरीक्षणानुसार पावसाचे प्रमाण निकषात बसत नाही. पुढारीच्या वृत्तानुसार, हातकणंगल्याचे तालुका कृषी अधिकारी स्वप्निल माने यांनी सांगितलं की चालू खरीप हंगामात तालुक्यात सरासरीच्या ८० टक्के पाऊस झाला असून सलग २१ दिवसांचा पावसाचा खंड नोंदवला गेलेला नाही — आणि नेमकं याच निकषांमुळे तालुक्याचा समावेश दुष्काळी यादीत झालेला नाही.

पण शेतात प्रत्यक्ष उतरलेल्या शेतकऱ्यांचं चित्र वेगळं आहे. जून महिन्यात पावसाने आधीच ओढ दिली होती, आणि ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्येही अनेक दिवस पाऊस गायब राहिला. याचा थेट फटका सोयाबीन आणि भुईमूग या प्रमुख खरीप पिकांना बसला — पिकं वाढीच्या अवस्थेत असतानाच पाण्याचा ताण पडल्याने अनेक ठिकाणी पिकांनी माना टाकल्या आणि शेतजमिनीला भेगा पडल्या.

जय शिवराय किसान संघटनेचे अध्यक्ष शिवाजी माने यांनी पुढारीशी बोलताना म्हटलं की हातकणंगले तालुक्यात नेहमीच पाऊस तुलनेने कमी असतो, आणि यंदाच्या खंडामुळे पिकं करपली असतानाही शासनाने तालुक्याला यादीतून वगळणं हा येथील शेतकऱ्यांवर अन्याय आहे.

पाऊस असमान असल्याचा शेतकऱ्यांचा दावा

शेतकऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार हातकणंगले तालुक्यातील पावसाचे वितरण भौगोलिकदृष्ट्या सम प्रमाणात नव्हते. काही भागांत तुलनेने बरा पाऊस झाला, पण अनेक गावांत मोठा खंड पडून पिकांचं नुकसान झालं. विशेष म्हणजे शेजारच्या पन्हाळा तालुक्यातून पाण्याचा काही भाग हातकणंगल्याच्या हद्दीत येतो, आणि पन्हाळा स्वतः दुष्काळी यादीत असतानाही हातकणंगल्याला वगळण्यात आल्याने शेतकऱ्यांना आश्चर्य वाटतं आहे.

कोल्हापूर जिल्ह्यात नेमकं कोणते तालुके यादीत आहेत आणि कोणते नाहीत?

कोल्हापूर जिल्ह्यातील बारा तालुक्यांपैकी सहा तालुके यंदाच्या दुष्काळी यादीबाहेर राहिले आहेत, तर सहा तालुक्यांचा समावेश झाला आहे.

स्थिती	तालुके
दुष्काळी यादीत समाविष्ट	राधानगरी, भुदरगड, पन्हाळा, आजरा, गगनबावडा, चंदगड
दुष्काळी यादीबाहेर	करवीर, शाहूवाडी, कागल, हातकणंगले, शिरोळ, गडहिंग्लज

लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे राधानगरी आणि गगनबावडा हे कोल्हापूर जिल्ह्यातील तुलनेने जास्त पाऊस पडणारे तालुके असूनही यादीत आहेत, कारण दुष्काळाचं मूल्यांकन केवळ एकूण पावसावर नाही, तर पावसाचा खंड, पीक स्थिती आणि इतर घटकांवरही अवलंबून असतं. यामुळेच शाहूवाडीसारख्या तालुक्यातही पिकं करपूनही यादीतून वगळल्याने तिथेही शेतकऱ्यांमध्ये नाराजी दिसून आली आहे.

राज्यभरात दुष्काळाची नेमकी काय स्थिती आहे?

राज्यातील ३५८ तालुक्यांपैकी २६५ तालुक्यांत ट्रिगर-१ निकषानुसार दुष्काळ जाहीर झाला आहे, म्हणजे जवळपास तीन-चतुर्थांश महाराष्ट्र यंदा दुष्काळाच्या छायेत आहे. उर्वरित ९३ तालुके सध्या यादीबाहेर आहेत — यामध्ये मुंबई उपनगरातील काही भाग, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्नागिरीतील काही तालुके, तसंच पुण्यातील मुळशी-मावळ-जुन्नर आणि नाशिकमधील दिंडोरी-त्र्यंबकेश्वरसारख्या तालुक्यांचाही समावेश आहे.

महसूल मंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी सरकारनामाला दिलेल्या प्रतिक्रियेत स्पष्ट केलं की सध्याचा शासन निर्णय प्राथमिक स्वरूपाचा आहे. मुख्यमंत्र्यांनी त्यांना राज्याच्या कॅबिनेट सबकमिटीचे अध्यक्ष नेमलं असून, ते स्वतः जिल्ह्यांमध्ये जाऊन शेतकऱ्यांच्या अडचणी समजून घेणार आहेत. भौगोलिक परिस्थितीनुसार काही तालुक्यांसाठी पुढील टप्प्यात वेगळे निर्णय घ्यावे लागतील, आणि काही तालुके ट्रिगरनुसार पुढे-मागे होऊ शकतात, असंही त्यांनी नमूद केलं आहे.

दुष्काळ जाहीर झाल्यावर शेतकऱ्यांना कोणत्या सवलती मिळतात?

दुष्काळ जाहीर झालेल्या २६५ तालुक्यांसाठी राज्य सरकारने एकूण १२ सवलती व उपाययोजना लागू केल्या आहेत. हातकणंगले सध्या यादीत नसल्याने या सवलती तिथल्या शेतकऱ्यांना मिळणार नाहीत — आणि नेमका हाच मुद्दा शेतकऱ्यांच्या रागाच्या केंद्रस्थानी आहे.

1. जमीन महसुलात सूट
2. पीक कर्जाचे पुनर्गठन
3. शेती कर्जाच्या वसुलीला तात्पुरती स्थगिती
4. कृषी पंपांच्या चालू वीज बिलात सूट
5. कृषी पंपांची वीज जोडणी खंडित न करणे
6. विद्यार्थ्यांच्या परीक्षा शुल्कात माफी
7. रोजगार हमी योजनेची अधिक कामे सुरू करणे
8. आवश्यक ठिकाणी पिण्याच्या पाण्यासाठी टँकर
9. शेतकरी व मजुरांसाठी अन्नधान्याची व्यवस्था
10. जनावरांसाठी चाऱ्याची उपलब्धता
11. जलसंधारणाची कामे सुरू करणे
12. पिण्याचे व जनावरांच्या पाण्याचे नियोजन

सरकारनामाच्या वृत्तानुसार, या २६५ तालुक्यांतील शेतकऱ्यांना पीक नुकसानीची थेट आर्थिक मदत मात्र या शासन निर्णयातून अद्याप जाहीर झालेली नाही — त्यासाठी पंचनामे पूर्ण झाल्यानंतर स्वतंत्र शासन निर्णय काढला जाणार आहे.

पुढे काय होऊ शकतं? हातकणंगल्याला यादीत समावेश होण्याची शक्यता किती?

महसूल मंत्र्यांनी दिलेल्या स्पष्टीकरणानुसार सध्याची यादी अंतिम नाही. भौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक तक्रारींचा आढावा घेतल्यानंतर पुढील टप्प्यात काही तालुक्यांचा नव्याने समावेश होऊ शकतो. याचाच अर्थ हातकणंगल्यासाठी अजूनही दार पूर्णपणे बंद झालेलं नाही — पण त्यासाठी स्थानिक पातळीवर सातत्याने पाठपुरावा होणं गरजेचं आहे.

शेतकऱ्यांनी आता पुढे काय करावं?

• तालुका कृषी कार्यालयाकडे लेखी निवेदन द्या — प्रत्यक्ष झालेल्या पीक नुकसानीचे फोटो व माहितीसह तक्रार नोंदवा.
• स्थानिक शेतकरी संघटना व लोकप्रतिनिधींमार्फत पाठपुरावा करा — सामूहिक आवाज प्रशासनापर्यंत लवकर पोहोचतो.
• शासन निर्णय (GR) आणि परिशिष्ट-१ मधील तालुकानिहाय यादी महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर तपासा, जेणेकरून पुढील अपडेट्सची अचूक माहिती मिळेल.
• पंचनाम्याची मागणी करा — पीक नुकसानीचे स्वतंत्र सर्वेक्षण झाल्यास भविष्यात मदतीसाठी तो आधार ठरू शकतो.

निष्कर्ष

हातकणंगले तालुक्यातील शेतकऱ्यांचा राग रास्त वाटावा असं वास्तव शेतात दिसतं — पिकं करपली आहेत, जमिनीला भेगा पडल्या आहेत. पण सरकारी निकषांनुसार पावसाचे तांत्रिक आकडे वेगळं चित्र दाखवतात. या दोन बाजूंमधली दरी हीच आजच्या वादाची मूळ जागा आहे. महसूल मंत्र्यांनी यादी ‘प्राथमिक’ असल्याचं स्पष्ट केल्यामुळे पुढच्या टप्प्यात हातकणंगल्याचा समावेश होण्याची शक्यता पूर्णतः मावळलेली नाही. तोपर्यंत स्थानिक पातळीवरचा संघटित पाठपुरावा हाच शेतकऱ्यांसाठी सर्वात प्रभावी मार्ग राहील.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

हातकणंगले तालुका दुष्काळग्रस्त यादीत का नाही?

तालुका कृषी विभागाच्या अहवालानुसार हातकणंगल्यात सरासरीच्या ८० टक्के पाऊस झाला असून सलग २१ दिवसांचा पावसाचा खंड नोंदवला गेला नाही, त्यामुळे ‘ट्रिगर-१’ चे निकष पूर्ण होत नाहीत.

कोल्हापूर जिल्ह्यातील कोणते तालुके दुष्काळी यादीत आहेत?

राधानगरी, भुदरगड, पन्हाळा, आजरा, गगनबावडा आणि चंदगड या सहा तालुक्यांचा यादीत समावेश आहे.

राज्यात एकूण किती तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर झाला आहे?

राज्यातील ३५८ पैकी २६५ तालुक्यांत ट्रिगर-१ निकषानुसार दुष्काळ जाहीर झाला आहे; ९३ तालुके सध्या यादीबाहेर आहेत.

दुष्काळग्रस्त यादीत नसलेल्या तालुक्यातील शेतकऱ्यांना कोणतीही मदत मिळणार नाही का?

सध्या जाहीर झालेल्या १२ सवलती फक्त यादीत समाविष्ट तालुक्यांसाठी आहेत. मात्र महसूल मंत्र्यांनी सांगितल्यानुसार यादीत पुढील टप्प्यात बदल होऊ शकतो.

हातकणंगल्याचा यादीत समावेश होण्यासाठी शेतकरी काय करू शकतात?

तालुका कृषी कार्यालयाकडे लेखी तक्रार, पंचनाम्याची मागणी आणि लोकप्रतिनिधींमार्फत पाठपुरावा हे प्रभावी मार्ग आहेत.

दुष्काळग्रस्त तालुक्यांची अधिकृत यादी कुठे पाहता येईल?

महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर प्रसिद्ध झालेल्या शासन निर्णयासोबतच्या परिशिष्ट-१ मध्ये जिल्हा व तालुकानिहाय संपूर्ण यादी उपलब्ध आहे.

---

Written by: LocalReports Editorial Team

Disclaimer: या लेखाचा प्रारंभिक मसुदा AI च्या मदतीने तयार करण्यात आला असून, त्यातील माहिती पुढारी आणि सरकारनामा यांच्या २६ सप्टेंबर २०२६ रोजीच्या वृत्तांवर आधारित आहे. प्रसिद्धीपूर्वी अचूकतेसाठी मानवी संपादकांकडून पडताळणी आवश्यक आहे, आणि यादीत पुढे बदल झाल्यास लेख अद्ययावत करावा.